Hoewel niemand graag belasting betaalt, heeft belastingheffing wel degelijk een functie. Belasting betalen is als zodanig niet bedoeld als straf.

Velen zijn van mening dat zonder belastingheffing van een geordende samenleving geen sprake kan zijn. Het betalen van belasting is volgens hen in wezen dan ook in het (welbegrepen) eigenbelang van de burger. Slechts de mate waarin de burger aan belastingheffing wordt onderworpen is in die zin voor discussie vatbaar.

Naarmate door belastingheffing meer geld naar de overheid toevloeit, neemt de invloed van die overheid op de samenleving toe en omgekeerd.

De belangrijkste functie van belasting is dan ook de budgettaire functie. Deze functie houdt in dat de opbrengst van de heffing is bedoeld voor het financieren van collectieve goederen en diensten waarvan politiek bepaald wordt dat zij algemeen toegankelijk moeten zijn. Men neemt dan aan, dat deze functies in andere gevallen niet in voldoende mate, of in algemene zin, beschikbaar zouden zijn.

Hierbij kan worden gedacht aan zaken als rechtspraak, politie, het wegennet, bijstand, zorg, subsidies, kunst en cultuur.

Belastingheffing heeft daarnaast een instrumentele functie. Dit houdt in dat de overheid met de belastingheffing nevendoeleinden voor ogen heeft. Hierbij kan worden gedacht aan een wijziging van de inkomensverdeling (verdelingsfunctie), een bescherming van nationale bedrijvigheid (allocatiefunctie), en het beïnvloeden van conjunctuurbeleid (stabilisatiefunctie).

Er bestaan nogal wat scholen van economische theorieën. De twee belangrijksten die zich blijvend hebben weten te manifesteren zijn zij die dit gunstig beoordelen (Keynes, overheid in het algemeen sinds de jaren 30), en de kritikasters van deze functies (Libertarisme, Murray Rothbard, Ludwig von Mises).

De instrumentele functie van belastingheffing is in de tweede helft van de 20e eeuw sterk toegenomen. Zij veronderstelt overigens de mogelijkheid voor de overheid om de gevolgen van de belastingheffing te analyseren en dat er een sterke correlatie is tussen gewenste ontwikkeling en instrument.

Gezien de ontwikkeling van belastingheffing in de laatste 100 jaar wordt duidelijk dat de instrumentele functie de budgettaire functie ondermijnt door reallocatie van zowel arbeid als goederen en diensten ter compensatie van de instrumentele functie. Dit gedrag is semi-chaotisch van karakter. Het is een grote stimulans tot de voortdurende trend naar offshoring die we in het Westen waarnemen.

Mogelijkheden om belasting te onderscheiden

Heffingen versus dienstbaarheden
Heffingen kunnen onder meer worden onderscheiden in transitieve heffingen en intransitieve heffingen. Bij transitieve heffingen vindt een overgang plaats van het eigendomsrecht over een goed (waaronder begrepen geld) van de belastingplichtige naar de overheid. Voorbeelden daarvan zijn de inkomstenbelasting, vennootschapsbelasting, en omzetbelasting. Bij intransitieve heffingen wordt een deel van het eigendomsrecht van een belastingplichtige vernietigd, zonder dat het bij de overheid terechtkomt. Voorbeelden daarvan zijn de boekverbrandingen in het Derde Rijk, het omsmelten van in beslag genomen wapens en de vernietiging van huizen in Palestina. Intransitieve heffingen vallen niet onder het gangbare belastingbegrip.

Dienstbaarheden zijn verplichtingen die de overheid oplegt, zonder dat daarbij geheven wordt. Men onderscheidt individuele en sociale dienstbaarheden. Individuele dienstbaarheden zijn door de overheid uitgevaardigde algemeen verbindende voorschriften, waarin de bevolking wordt voorgeschreven hoe zij zich moeten gedragen. Voorbeelden zijn kledingvoorschriften en bouwvoorschriften. Sociale dienstbaarheden zijn dienstbaarheden die op meer dan één persoon tegelijk drukken. Het betreft hier voorschriften van dwingend recht, waarvan niet kan worden afgeweken door contractanten (doorbreking contractsvrijheid). Ook dienstbaarheden vallen niet onder het gangbare, meer enge belastingbegrip.

Wijze van betalen
Belasting kan ook worden onderverdeeld naar de wijze waarop zij worden voldaan. Men onderscheidt (a) heffingen in geld, waarbij hetgeen wettelijk is verschuldigd wordt voldaan in geld, (b) heffingen in natura, waarbij het wettelijk verschuldigde wordt voldaan op een andere wijze dan in geld (bijv. successierechten die worden betaald door de overdracht van aandelen of obligaties), en (c) heffingen in arbeidskracht, hetgeen feitelijk een corvee inhoudt (bijv. militaire dienstplicht en juryplicht in Common Law-landen).

Fiscale heffingen
De feitelijk verschuldigde belasting is het resultaat van de formule grondslag x tarief. De heffingsgrondslag is afhankelijk van de belastingsoort. Het object van heffing is hetgeen waarover wordt geheven. Het object van heffing komt veelal tot uitdrukking in de grondslag van heffing. Bij de vennootschapsbelasting bestaat de grondslag uit de fiscale winst. Bij de heffing van douanerechten bestaat de grondslag veelal uit de waarde van een ingevoerd goed (ad-valorembelasting).

Tarieven kunnen constant, proportioneel, progressief en regressief zijn:

type definitie voorbeeld
constant het tarief is onveranderlijk leges voor een identiteitsbewijs
proportioneel het tarief is een onveranderlijk percentage van de grondslag kansspelbelasting in Nederland (29%)
progressief het tarief is een stijgend percentage van de grondslag, naarmate de grondslag stijgt inkomstenbelasting in box I in Nederland
regressief het tarief is een dalend percentage van de grondslag, naarmate de grondslag stijgt griffierechten bij grote geldsommen.